تصور کنید یک شرکت ایرانی با یک شرکت خارجی قرارداد تجاری منعقد کرده است. قرارداد به دو زبان فارسی و انگلیسی تنظیم شده و نمایندگان دو طرف نیز هر دو نسخه را امضا کرده‌اند. چند ماه بعد، درباره یکی از تعهدات قرارداد اختلاف ایجاد می‌شود. طرف ایرانی به متن فارسی استناد می‌کند و می‌گوید: «مفاد قرارداد همین است.» اما طرف خارجی نسخه انگلیسی را ارائه می‌کند و می‌گوید: «نسخه انگلیسی معنای متفاوتی دارد و همان نسخه باید ملاک قرار گیرد.»

حالا پرسش مهم این است: کدام متن اعتبار دارد؟ آیا متن فارسی بر متن انگلیسی مقدم است؟ آیا متن انگلیسی ملاک است؟ آیا هر دو متن اعتبار یکسان دارند؟ یا اینکه باید ابتدا به دنبال بندی در قرارداد بگردیم که مشخص کرده باشد در صورت اختلاف میان دو نسخه، کدام زبان حاکم است؟

پاسخ این پرسش به متن قرارداد، توافق طرفین، قانون حاکم و شرایط حقوقی قرارداد بستگی دارد. به همین دلیل، در قراردادهای دوزبانه، موضوع زبان قرارداد را نباید یک مسئله صرفاً ترجمه‌ای دانست.

!
توصیه وکیل

هیچ‌وقت در قرارداد دوزبانه صرفاً ننویسید «این قرارداد به زبان فارسی و انگلیسی تنظیم شده است» و موضوع را تمام‌شده تصور نکنید. باید تکلیف اختلاف احتمالی میان دو متن نیز روشن شود.

01 / یک نگاه اشتباه

زبان قرارداد فقط مسئله ترجمه نیست

گاهی در زمان تنظیم قرارداد، طرفین تصور می‌کنند مهم‌ترین کار این است که متن انگلیسی به فارسی ترجمه شود و هر دو نسخه امضا شوند.

اما پرسش مهم‌تری وجود دارد: اگر دو ترجمه دقیقاً یک معنا نداشته باشند، کدام متن باید ملاک قرار گیرد؟

این موضوع در قراردادهای تجاری بین‌المللی اهمیت زیادی دارد.

راهنمای حقوقی آنسیترال درباره تنظیم قراردادهای بین‌المللی نیز دقیقاً به این مسئله توجه کرده و توصیه می‌کند اگر قرارداد به دو زبان تنظیم می‌شود، طرفین مشخص کنند در صورت تعارض میان دو نسخه، کدام نسخه مقدم و حاکم خواهد بود؛ و اگر قرار است هر دو نسخه اعتبار یکسان داشته باشند، برای حل اختلافات ناشی از تفاوت میان متون، راهکار مشخصی پیش‌بینی شود.

02 / مفهوم کلیدی

«زبان حاکم قرارداد» یعنی چه؟

در قراردادهای دوزبانه معمولاً اصطلاحی مانند Governing Language یا Prevailing Language دیده می‌شود.

منظور از این بند آن است که اگر میان دو نسخه زبانی قرارداد اختلاف، تعارض یا تفاوت تفسیری ایجاد شد، مشخص باشد کدام نسخه برای تفسیر قرارداد اولویت دارد.

برای مثال، قرارداد ممکن است مقرر کند:

Language ClauseIn case of any discrepancy between the Persian and English versions, the English version shall prevail.

یعنی در صورت وجود اختلاف میان نسخه فارسی و انگلیسی، نسخه انگلیسی ملاک خواهد بود.

یا ممکن است دقیقاً برعکس توافق شود و متن فارسی حاکم باشد.

همچنین می‌توان توافق کرد که هر دو نسخه دارای اعتبار برابر باشند. اما این انتخاب‌ها آثار یکسانی ندارند و باید با دقت انجام شوند.

03 / یک مثال روشن

اگر متن انگلیسی و فارسی متفاوت باشد، چه اتفاقی می‌افتد؟

فرض کنید در نسخه انگلیسی یک قرارداد نوشته شده است:

نمونه بندThe buyer may terminate the agreement upon 30 days' notice.

اما در ترجمه فارسی نوشته شده: خریدار می‌تواند قرارداد را پس از اعلام قبلی ۶۰ روزه خاتمه دهد.

اینجا با یک اختلاف کوچک در ترجمه مواجه نیستیم. تفاوت میان ۳۰ روز و ۶۰ روز می‌تواند مستقیماً بر حقوق طرفین اثر بگذارد.

حالا اگر قرارداد مشخص نکرده باشد کدام نسخه حاکم است، اختلاف می‌تواند وارد مرحله حقوقی و تفسیری شود.

در چنین شرایطی، ممکن است موضوع به بررسی قانون حاکم، قصد مشترک طرفین، سایر مفاد قرارداد، نحوه تنظیم و امضای اسناد و قواعد تفسیری مرتبط نیاز پیدا کند.

نتیجه: بهترین راه این نیست که بعداً دعوا کنیم تا مشخص شود کدام متن درست است. بهتر است از ابتدا تکلیف را روشن کنیم.
04 / امضای دو نسخه

آیا امضای هر دو نسخه باعث می‌شود هر دو یکسان معتبر باشند؟

لزومی ندارد.

این موضوع باید از متن قرارداد و توافق طرفین بررسی شود.

ممکن است قرارداد صراحتاً بگوید: هر دو نسخه از اعتبار یکسان برخوردارند. در این صورت، طرفین باید بدانند که در صورت ایجاد اختلاف متنی، ممکن است نیاز به یک سازوکار تفسیری داشته باشند.

از طرف دیگر، قرارداد ممکن است بگوید: نسخه انگلیسی در صورت تعارض حاکم است. یا: نسخه فارسی در صورت تعارض حاکم است.

بنابراین صرف اینکه هر دو نسخه توسط طرفین امضا شده‌اند، به‌تنهایی پاسخ این پرسش را نمی‌دهد که در صورت تعارض، کدام متن مقدم است.

05 / یک انتخاب استراتژیک

آیا بهتر است متن انگلیسی حاکم باشد یا فارسی؟

این پرسش یک پاسخ واحد ندارد.

انتخاب زبان حاکم باید بر اساس شرایط واقعی قرارداد انجام شود.

مثلاً اگر یکی از طرفین در تفسیر قرارداد و اصطلاحات تخصصی انگلیسی مزیت قابل توجهی دارد، انتخاب نسخه انگلیسی به عنوان متن حاکم ممکن است ریسک طرف دیگر را افزایش دهد.

از طرف دیگر، اگر معامله و اجرای اصلی قرارداد در ایران باشد و طرف ایرانی بخواهد متن فارسی مبنای نهایی تفسیر باشد، ممکن است انتخاب نسخه فارسی برای او اهمیت بیشتری داشته باشد.

بنابراین به عنوان وکیل، من توصیه می‌کنم زبان حاکم را یک بند بی‌اهمیت در انتهای قرارداد تلقی نکنید. این بند باید بخشی از مذاکرات حقوقی قرارداد باشد.

06 / تفکیک مفاهیم

یک نکته مهم: زبان قرارداد با قانون حاکم یکی نیست

این دو مفهوم را با یکدیگر اشتباه نکنید.

ممکن است قرارداد به زبان فارسی و انگلیسی تنظیم شده باشد، اما قانون حاکم، قانون یک کشور دیگر باشد.

همچنین ممکن است نسخه انگلیسی قرارداد حاکم باشد، ولی مرجع حل اختلاف، یک دادگاه یا داوری در کشور دیگری باشد.

بنابراین باید بین این مفاهیم تفکیک قائل شوید:

زبان قرارداد زبان حاکم قرارداد قانون حاکم بر قرارداد مرجع حل اختلاف مقر داوری

اینها موضوعات جداگانه‌ای هستند که ممکن است در یک قرارداد به هم مرتبط باشند، اما یکی نیستند.

07 / یک تصور نادرست

اگر قرارداد انگلیسی باشد، آیا متن فارسی بی‌اعتبار است؟

خیر، چنین نتیجه‌ای را نمی‌توان صرفاً از انگلیسی بودن قرارداد گرفت.

ممکن است قرارداد فقط یک نسخه انگلیسی داشته باشد و همان نسخه سند قراردادی طرفین باشد.

اما اگر قرارداد همزمان به فارسی و انگلیسی تنظیم شده باشد، اعتبار هر نسخه و نحوه برخورد با تعارض میان آن‌ها باید از خود قرارداد و قانون قابل اعمال مشخص شود.

بنابراین این تصور که:

«چون زبان بین‌المللی انگلیسی است، پس متن فارسی خودبه‌خود بی‌اعتبار است»

یک قاعده عمومی حقوقی نیست.

برعکس، این موضوع باید با توجه به ساختار قرارداد تحلیل شود.

08 / حقوق ایران

در حقوق ایران چه نکته‌ای اهمیت دارد؟

در حقوق ایران نیز قانون مدنی قواعدی درباره تعارض قوانین و اسناد در حوزه حقوق بین‌الملل خصوصی دارد.

برای نمونه، ماده ۹۶۹ قانون مدنی مقرر می‌کند:

«اسناد از حیث طرز تنظیم تابع قانون محل تنظیم خود می‌باشند.»

همچنین ماده ۹۶۸ درباره تعهدات ناشی از عقود و قانون حاکم بر آنها قاعده خاصی مقرر کرده است.

اما باید دقت کرد که این مواد به‌تنهایی پاسخ پرسش «در قرارداد فارسی و انگلیسی کدام نسخه حاکم است؟» را در تمام پرونده‌ها تعیین نمی‌کنند.

در یک قرارداد واقعی باید متن شرط زبان، قانون حاکم، محل تنظیم، نحوه انعقاد، ماهیت قرارداد و سایر قواعد قابل اعمال در کنار یکدیگر بررسی شوند.

به همین دلیل، اگر کسی صرفاً با استناد به یک ماده قانون بگوید «همیشه متن فارسی حاکم است» یا «همیشه متن انگلیسی حاکم است»، پاسخ او بیش از حد ساده‌سازی شده است.

09 / یک سناریوی واقعی

یک سناریوی واقعی و کاربردی

فرض کنید یک شرکت ایرانی با یک شرکت خارجی قرارداد همکاری امضا کرده است.

قرارداد به دو زبان تنظیم شده: Persian Version و English Version.

اما در قرارداد هیچ بندی وجود ندارد که بگوید در صورت تعارض، کدام نسخه معتبر است.

شش ماه بعد، یکی از تعهدات شرکت خارجی اجرا نمی‌شود.

طرف ایرانی به ترجمه فارسی استناد می‌کند. طرف خارجی می‌گوید نسخه انگلیسی معنای دیگری دارد.

حالا اختلاف فقط درباره اصل تعهد نیست؛ بلکه ابتدا باید مشخص شود متن قرارداد چگونه باید تفسیر شود.

این همان مشکلی است که می‌توانست در زمان تنظیم قرارداد با یک بند روشن بسیار ساده‌تر مدیریت شود.

10 / اعتبار برابر

اگر هر دو نسخه اعتبار برابر داشته باشند چه؟

این هم امکان‌پذیر است.

مثلاً قرارداد می‌تواند مقرر کند:

نمونه بندBoth the Persian and English versions shall have equal force and effect.

اما چنین بندی یک نکته مهم را ایجاد می‌کند: اگر بعداً این دو نسخه با هم اختلاف پیدا کردند، چه باید کرد؟

به همین دلیل، اگر طرفین قصد دارند هر دو نسخه اعتبار برابر داشته باشند، بهتر است در قرارداد روش حل تعارض میان دو متن نیز پیش‌بینی شود.

خود راهنمای آنسیترال نیز در همین راستا توصیه می‌کند که اگر هر دو نسخه دارای وضعیت برابر هستند، طرفین برای نحوه حل اختلاف ناشی از تفاوت نسخه‌ها راهنمایی یا سازوکار مشخصی در نظر بگیرند.

11 / ترجمه حقوقی

چرا ترجمه حقوقی با ترجمه معمولی فرق دارد؟

در قراردادهای بین‌المللی، مشکل فقط ترجمه کلمات نیست.

ممکن است یک اصطلاح انگلیسی در زبان حقوقی، معنایی داشته باشد که ترجمه تحت‌اللفظی فارسی آن را به‌طور کامل منتقل نکند.

مثلاً اصطلاحات مربوط به:

اصطلاحات کلیدیterminationrescissionindemnityliabilitywarrantyrepresentationbest effortsreasonable efforts

ممکن است در یک قرارداد حقوقی، آثار و مفاهیم کاملاً مشخصی داشته باشند که با ترجمه تحت‌اللفظی به راحتی قابل انتقال نباشند.

به همین دلیل، در قراردادهای بااهمیت، ترجمه قرارداد نباید صرفاً یک کار زبانی باشد؛ باید از نظر حقوقی نیز کنترل شود.

12 / یک اشتباه رایج

یک اشتباه بسیار رایج بین شرکت‌ها

گاهی شرکت ایرانی ابتدا یک قرارداد انگلیسی از طرف خارجی دریافت می‌کند.

واحد اداری یا مترجم شرکت آن را به فارسی ترجمه می‌کند.

مدیر شرکت نسخه فارسی را می‌خواند و تصور می‌کند دقیقاً همان چیزی است که در نسخه انگلیسی آمده است.

سپس هر دو نسخه امضا می‌شوند.

مشکل زمانی ایجاد می‌شود که یک اصطلاح مهم در ترجمه فارسی، معنای دقیق نسخه انگلیسی را منتقل نکرده باشد.

حالا پرسش این است: اگر نسخه فارسی و انگلیسی اختلاف داشته باشند، کدام‌یک حاکم است؟

اگر پاسخ این پرسش در قرارداد مشخص نشده باشد، یک ریسک غیرضروری ایجاد شده است.

13 / بند زبان

در قرارداد دوزبانه چه بندی باید وجود داشته باشد؟

یکی از بندهایی که باید مورد توجه قرار گیرد، Language Clause یا بند زبان قرارداد است.

این بند می‌تواند مشخص کند:

قرارداد به چه زبان‌هایی تنظیم شده است؟
هر نسخه چه اعتباری دارد؟
در صورت اختلاف میان نسخه‌ها کدام متن مقدم است؟
در صورت نیاز، چه روشی برای حل اختلاف تفسیری وجود دارد؟

برای مثال، یک قرارداد ممکن است مقرر کند:

Language ClauseThis Agreement is executed in Persian and English. In case of any inconsistency between the two versions, the English version shall prevail.

این یک نمونه عمومی برای درک ساختار بند است و متن نهایی آن باید با شرایط معامله و قانون حاکم بر قرارداد تطبیق داده شود.

آیا می‌توان گفت «هر دو متن اعتبار برابر دارند» و خیالمان راحت باشد؟

به نظر من، در قراردادهای مهم نباید فقط به همین جمله اکتفا کرد. زیرا اگر هر دو نسخه اعتبار برابر داشته باشند و بعداً در یکی از بندها اختلافی ایجاد شود، باید یک سازوکار برای حل تعارض وجود داشته باشد.

14 / اگر قبلاً امضا کرده‌اید

اگر قرارداد با شرکت خارجی را امضا کرده‌اید، هنوز برای بررسی دیر نشده است

گاهی افراد این مقاله را زمانی می‌خوانند که قراردادشان قبلاً امضا شده است.

در این شرایط، ابتدا قرارداد را از نظر این موارد بررسی کنید:

بندهای کلیدی برای بررسیLanguage ClauseGoverning LawDispute ResolutionArbitrationEntire Agreement

و هر بندی که درباره اولویت اسناد یا نحوه تفسیر قرارداد صحبت می‌کند.

سپس بررسی کنید آیا نسخه فارسی و انگلیسی واقعاً یکسان هستند یا خیر.

گاهی تفاوت در یک کلمه یا حتی یک عبارت کوتاه، می‌تواند در یک معامله بزرگ اهمیت پیدا کند.

15 / چک‌لیست پیش از امضا

برای صاحبان کسب‌وکار این چک‌لیست را جدی بگیرید

قبل از امضای قرارداد دوزبانه، این پرسش‌ها را بررسی کنید:

۱قرارداد دقیقاً به چه زبان‌هایی تنظیم شده است؟
۲آیا هر دو نسخه اعتبار قانونی دارند؟
۳در صورت تعارض، کدام نسخه حاکم است؟
۴آیا ترجمه فارسی توسط مترجم آشنا با اصطلاحات حقوقی انجام شده است؟
۵آیا اصطلاحات کلیدی نسخه انگلیسی با مفهوم واقعی خود به فارسی منتقل شده‌اند؟
۶قانون حاکم بر قرارداد چیست؟
۷مرجع حل اختلاف چیست؟
۸زبان رسیدگی به اختلاف چیست؟
۹آیا نسخه ترجمه‌شده صرفاً برای اطلاع است یا بخشی از قرارداد محسوب می‌شود؟
۱۰آیا پیوست‌ها و اسناد جانبی نیز باید به هر دو زبان تنظیم شوند؟

این پرسش آخر بسیار مهم است؛ زیرا گاهی متن اصلی قرارداد دو زبانه است اما پیوست فنی، سفارش خرید، مشخصات کالا یا شرایط عمومی فقط به یک زبان تنظیم شده است. در چنین شرایطی نیز باید تکلیف تعارض اسناد روشن باشد.

جمع‌بندی

در قرارداد دوزبانه، زبان را هم باید مثل یک بند حقوقی دید

در قرارداد بین‌المللی، زبان فقط وسیله انتقال کلمات نیست. زبان می‌تواند بخشی از ساختار حقوقی قرارداد باشد.

اگر قرارداد به دو زبان فارسی و انگلیسی تنظیم می‌شود، باید از ابتدا مشخص باشد:

پرسش‌هایی که پیش از امضا باید روشن شوند
۰۱ هر دو نسخه چه اعتباری دارند؟ ۰۲ اگر اختلاف داشتند، کدام نسخه حاکم است؟ ۰۳ اگر هر دو نسخه برابرند، اختلاف تفسیری چگونه حل می‌شود؟ ۰۴ ترجمه فارسی رسمی است یا صرفاً برای اطلاع؟ ۰۵ اصطلاحات حقوقی مهم چگونه ترجمه شده‌اند؟ ۰۶ قانون حاکم و مرجع حل اختلاف چه می‌گویند؟

راهنمای آنسیترال نیز دقیقاً بر ضرورت مشخص‌کردن نسخه حاکم در قراردادهای دوزبانه تأکید می‌کند.

در حقوق ایران نیز مسائل مربوط به قانون حاکم، اسناد و تعارض قوانین باید با توجه به قواعد حقوق بین‌الملل خصوصی و شرایط هر قرارداد بررسی شود و نمی‌توان تنها بر اساس زبان قرارداد نتیجه‌گیری کرد.

توصیه من به عنوان وکیل این است: اگر قرارداد شما به دو زبان تنظیم شده، بند «زبان حاکم» را با همان دقتی بخوانید که بند مبلغ، پرداخت، فسخ و حل اختلاف را می‌خوانید.

زیرا ممکن است در روز امضا هیچ اختلافی درباره یک کلمه وجود نداشته باشد، اما همان یک کلمه در روز اختلاف تعیین کند کدام نسخه از قرارداد باید مبنای حقوق شما قرار بگیرد.

قرارداد دوزبانه بدون تعیین تکلیف تعارض متون، می‌تواند ریسک تفسیری ایجاد کند؛ قرارداد خوب قراردادی است که قبل از اختلاف مشخص کرده باشد در صورت اختلاف، کدام متن و با چه سازوکاری ملاک خواهد بود.