وقتی دو شرکت از دو کشور مختلف با یکدیگر قرارداد می‌بندند، معمولاً تا زمانی که همه‌چیز مطابق قرارداد پیش می‌رود، موضوع انتخاب دادگاه یا داوری چندان جدی به نظر نمی‌رسد. اما کافی است یکی از طرفین به تعهد خود عمل نکند؛ فروشنده کالا را تحویل ندهد، خریدار وجه قرارداد را پرداخت نکند، خدمات مطابق توافق ارائه نشود یا یکی از طرفین مدعی خسارت شود. آن وقت یک پرسش بسیار مهم مطرح می‌شود: اختلاف را باید نزد دادگاه مطرح کنیم یا داوری؟

این تصمیم در قراردادهای بین‌المللی اهمیت زیادی دارد، زیرا انتخاب شما می‌تواند بر محل رسیدگی، نحوه رسیدگی، هزینه‌ها، زمان حل اختلاف و حتی امکان اجرای نتیجه در کشور دیگر اثر بگذارد. نظام داوری تجاری بین‌المللی نیز برای همین مسائل، سازوکارهای مشخصی از مرحله توافق داوری تا صدور و اجرای رأی پیش‌بینی کرده است.

!
توصیه وکیل

انتخاب دادگاه یا داوری را به زمان بروز اختلاف موکول نکنید. این موضوع باید در همان زمان تنظیم و مذاکره قرارداد بررسی شود.

01 / تفاوت بنیادین

دادگاه یا داوری؛ تفاوت اصلی چیست؟

در دادگاه، اختلاف نزد مرجع قضایی یک کشور مطرح می‌شود و رسیدگی مطابق قواعد آن نظام قضایی انجام خواهد شد.

در داوری، طرفین توافق می‌کنند اختلاف خود را به جای رسیدگی مستقیم توسط دادگاه، به یک یا چند داور ارجاع دهند. این داوری می‌تواند نهادی یا موردی باشد و طرفین می‌توانند در چارچوب قرارداد، درباره بسیاری از جزئیات فرایند داوری تصمیم بگیرند. قواعد داوری آنسیترال نیز نمونه‌ای از قواعدی است که طرفین می‌توانند برای نحوه رسیدگی مورد توافق قرار دهند.

بنابراین پرسش درست این نیست که:

«داوری همیشه بهتر است یا دادگاه؟»

پرسش درست این است:

«برای این قرارداد مشخص، با این طرف تجاری، در این کشورها و با این ریسک‌ها، کدام روش مناسب‌تر است؟»
02 / مزایای داوری

مزایای داوری بین‌المللی چیست؟

یکی از مهم‌ترین دلایل انتخاب داوری در معاملات بین‌المللی، قابلیت استفاده از یک سازوکار فرامرزی برای حل اختلاف است.

داوری می‌تواند این امکان را فراهم کند که طرفین درباره داور، قواعد رسیدگی، مقر داوری و زبان رسیدگی پیش‌بینی مشخصی داشته باشند. در نظام‌های مبتنی بر قانون نمونه آنسیترال نیز آزادی طرفین در تعیین برخی جنبه‌های فرایند داوری به رسمیت شناخته شده است.

۱امکان انتخاب داور یا سازوکار انتخاب داور: در قرارداد داوری می‌توان درباره نحوه تعیین داور یا داوران پیش‌بینی کرد. این موضوع برای معاملات تخصصی مانند ساخت‌وساز، انرژی، حمل‌ونقل، فناوری یا سرمایه‌گذاری اهمیت دارد.
۲امکان تعیین مقر داوری: طرفین می‌توانند درباره محل یا Seat of Arbitration توافق کنند. البته باید دقت کرد که مقر داوری با محل برگزاری جلسات یکی نیست و انتخاب آن می‌تواند آثار حقوقی مهمی داشته باشد.

یکی دیگر از مهم‌ترین مزیت‌های ساختار داوری بین‌المللی، وجود کنوانسیون نیویورک ۱۹۵۸ است.

این کنوانسیون با هدف ایجاد استانداردهای مشترک برای شناسایی موافقت‌نامه‌های داوری و شناسایی و اجرای آرای داوری خارجی ایجاد شده است. بر اساس این نظام، کشورهای عضو اصولی را برای شناسایی و اجرای آرای داوری خارجی پذیرفته‌اند.

در نتیجه، در یک معامله بین‌المللی، بحث فقط صدور رأی نیست؛ قابلیت اجرای رأی در کشوری که اموال یا فعالیت‌های طرف محکوم‌علیه در آن قرار دارد نیز بسیار مهم است.

03 / یک هشدار

اما داوری همیشه بهترین انتخاب نیست

اینجا یک اشتباه رایج وجود دارد. برخی تصور می‌کنند چون داوری «بین‌المللی» است، پس در تمام قراردادها از دادگاه بهتر است.

این نتیجه درست نیست.

داوری نیز هزینه‌ها، تشریفات، قواعد و ریسک‌های خاص خود را دارد و انتخاب آن باید متناسب با قرارداد باشد.

برای مثال اگر یک قرارداد ارزش مالی نسبتاً پایین داشته باشد، هزینه‌های داوری ممکن است از نظر اقتصادی برای طرفین مناسب نباشد.

همچنین اگر موضوع قرارداد به اقدام فوری قضایی یا برخی اختیارات خاص دادگاه نیاز داشته باشد، باید بررسی شود که ساختار انتخاب‌شده چگونه با این نیازها هماهنگ می‌شود. قانون نمونه آنسیترال نیز نقش دادگاه‌ها در حمایت از فرایند داوری، از جمله برخی اقدامات موقت، را در نظر گرفته است.

فرمول نادرست: «داوری = همیشه بهتر». چنین فرمولی وجود ندارد.
04 / مزایای دادگاه

مزایای مراجعه به دادگاه چیست؟

دادگاه نیز مزایای مهمی دارد و نباید صرفاً به دلیل بین‌المللی بودن قرارداد از آن صرف‌نظر کرد.

۱استفاده از ساختار قضایی یک کشور: در دادگاه، رسیدگی در چارچوب نظام قضایی همان کشور انجام می‌شود و سازوکارهای قانونی آن کشور برای رسیدگی، صدور حکم و اقدامات اجرایی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
۲هزینه قابل‌پیش‌بینی‌تر در برخی پرونده‌ها: در بعضی اختلافات، به‌ویژه اختلافاتی که ارزش مالی بالایی ندارند، ساختار هزینه دادرسی ممکن است از یک داوری بین‌المللی اقتصادی‌تر باشد؛ هرچند این موضوع کاملاً به کشور، نوع دعوا و مرجع رسیدگی بستگی دارد.
۳انتخاب طبیعی‌تر در برخی قراردادها: ممکن است فعالیت اصلی طرفین در یک کشور باشد، دارایی‌های طرف مقابل در همان کشور قرار داشته باشد و قرارداد نیز ارتباط بسیار نزدیکی با همان نظام قضایی داشته باشد. در چنین وضعی، انتخاب دادگاه می‌تواند منطقی‌تر از ایجاد یک ساختار داوری پیچیده باشد.
05 / اجرای حکم

بزرگ‌ترین مشکل دادگاه در قراردادهای بین‌المللی چیست؟

یکی از مسائل مهم، موضوع صلاحیت قضایی و اجرای حکم در کشور دیگر است.

فرض کنید یک شرکت ایرانی علیه یک شرکت خارجی در دادگاه ایران حکم بگیرد. پرسش بعدی این است:

اگر دارایی‌های شرکت خارجی در کشور دیگری باشد، آیا آن حکم در آن کشور قابل شناسایی و اجرا خواهد بود؟

پاسخ به این پرسش به قوانین کشور محل اجرا، معاهدات، موافقت‌نامه‌های بین‌المللی و شرایط حکم بستگی دارد.

در حالی که در حوزه داوری بین‌المللی، کنوانسیون نیویورک یک چارچوب گسترده برای شناسایی و اجرای آرای داوری خارجی فراهم کرده است.

این مسئله یکی از دلایلی است که باعث می‌شود در قراردادهای فرامرزی، قابلیت اجرای نتیجه اختلاف را از همان ابتدا بررسی کنیم، نه اینکه فقط به این فکر کنیم «کجا راحت‌تر می‌توانیم دعوا کنیم».

06 / شرط داوری

اگر داوری را انتخاب کنیم، فقط نوشتن کلمه Arbitration کافی نیست

این یکی از مهم‌ترین توصیه‌های من به صاحبان کسب‌وکار است.

گاهی در قرارداد فقط نوشته می‌شود:

نمونه شرط داوری مبهمAny dispute shall be resolved by arbitration.

اما این جمله به تنهایی ممکن است بسیاری از پرسش‌های مهم را پاسخ نداده باشد. باید بررسی شود:

داوری توسط چه نهادی انجام می‌شود؟
مقر داوری کجاست؟
تعداد داوران چند نفر است؟
داوران چگونه انتخاب می‌شوند؟
زبان داوری چیست؟
قواعد داوری چیست؟
قانون حاکم بر قرارداد چیست؟
آیا تشریفات مذاکره یا اخطار قبلی تعیین شده است؟
نحوه ابلاغ اسناد چگونه است؟

هرچه قرارداد پیچیده‌تر و ارزش مالی آن بیشتر باشد، اهمیت این جزئیات نیز بیشتر می‌شود.

قواعد آنسیترال نیز برای داوری، مقرراتی درباره موضوعاتی مانند تعیین داوران و نحوه اداره رسیدگی ارائه می‌کند.

07 / مقر داوری

«محل داوری» چرا این‌قدر مهم است؟

فرض کنید در قرارداد نوشته شده است:

Seat of ArbitrationLondon

ممکن است تصور کنید فقط قرار است جلسات داوری در لندن برگزار شود. اما موضوع به این سادگی نیست.

Seat یا مقر حقوقی داوری می‌تواند ارتباط مهمی با نظام حقوقی حاکم بر فرایند داوری و نقش دادگاه‌های محل مقر داشته باشد.

قانون نمونه آنسیترال نیز میان توافق طرفین درباره محل داوری و محل برگزاری جلسات در شرایط مختلف تفکیک قائل شده است.

بنابراین در انتخاب مقر داوری باید بررسی شود:

این کشور چه نظام حقوقی برای داوری دارد؟ دادگاه‌های آن کشور چه نقشی در حمایت یا نظارت بر داوری دارند؟ قواعد آن کشور درباره ابطال رأی چیست؟ وضعیت اجرای رأی در کشور محل اجرا چگونه است؟

به همین دلیل، انتخاب Seat نباید صرفاً بر اساس زیبایی نام یک شهر یا راحتی سفر انجام شود.

08 / مقایسه عملی

دادگاه بهتر است یا داوری؟ یک مقایسه عملی

موضوع دادگاه داوری بین‌المللی
مرجع رسیدگیدادگاه دولتیداور یا هیأت داوری
انتخاب تصمیم‌گیرندهمعمولاً توسط نظام قضاییطبق توافق و قواعد داوری
مقررات رسیدگیقانون آیین دادرسی کشور مربوطقواعد داوری توافق‌شده و قانون مقر
انتخاب محلدادگاه صالح بر اساس قواعد صلاحیتطرفین می‌توانند درباره مقر داوری توافق کنند
محرمانگیتابع قوانین و رویه مرجعمعمولاً ساختار خصوصی‌تری دارد، اما میزان محرمانگی باید بررسی شود
انعطاف‌پذیریمعمولاً کمتردر بسیاری از موارد بیشتر
اجرای بین‌المللیوابسته به قواعد کشور محل اجراکنوانسیون نیویورک در بسیاری از کشورها چارچوب مهمی فراهم می‌کند
هزینهوابسته به نظام قضاییهزینه داور/نهاد داوری و سایر هزینه‌ها
پیچیدگیوابسته به کشوروابسته به قرارداد و قواعد داوری

بنابراین نمی‌توان گفت یک گزینه همیشه بر دیگری برتری دارد.

09 / پیشنهاد وکیل

برای صاحبان کسب‌وکار کدام را پیشنهاد می‌کنم؟

به جای یک پاسخ کلی، بهتر است قرارداد را از چند زاویه بررسی کنیم.

وقتی داوری می‌تواند گزینه مناسبی باشد:

اگر ارزش قرارداد بالاست، طرفین در کشورهای مختلف هستند، دارایی‌های طرفین در چند کشور قرار دارد، موضوع معامله تخصصی است یا اجرای بین‌المللی نتیجه اختلاف اهمیت زیادی دارد، داوری می‌تواند گزینه قابل بررسی و مهمی باشد.

وجود سازوکار بین‌المللی برای شناسایی و اجرای آرای داوری، از جمله چارچوب کنوانسیون نیویورک، یکی از عوامل مهم در این تحلیل است.

وقتی دادگاه می‌تواند انتخاب مناسب‌تری باشد:

اگر قرارداد ارتباط بسیار نزدیکی با یک کشور مشخص دارد، طرفین ترجیح می‌دهند از ساختار قضایی همان کشور استفاده کنند، هزینه‌های احتمالی داوری برای معامله توجیه اقتصادی ندارد یا استراتژی حقوقی معامله با دادگاه سازگارتر است، دادگاه نیز می‌تواند انتخاب مناسبی باشد.

بنابراین انتخاب مرجع حل اختلاف باید تابع واقعیت معامله باشد، نه یک شعار عمومی درباره برتری داوری یا دادگاه.

10 / یک هشدار جدی

یک اشتباه خطرناک: انتخاب مرجع حل اختلاف بدون توجه به محل دارایی‌های طرف مقابل

فرض کنید یک شرکت ایرانی با شرکتی خارجی قرارداد بسته و در قرارداد، یک مرجع حل اختلاف انتخاب شده است. اما چند پرسش مهم پرسیده نشده:

دارایی طرف مقابل کجاست؟ شرکت واقعاً در کدام کشور فعالیت می‌کند؟ در صورت صدور حکم یا رأی، قرار است آن را در کجا اجرا کنیم؟

این پرسش‌ها بسیار مهم‌اند. زیرا هدف شما فقط گرفتن یک رأی یا حکم نیست. هدف نهایی، اجرای مؤثر آن است.

ممکن است یک مرجع از نظر نظری برای شما مناسب باشد، اما اگر نتیجه آن در کشوری که اموال طرف مقابل قرار دارد به‌سختی قابل اجرا باشد، انتخاب شما باید دوباره بررسی شود.

11 / زنجیره حل اختلاف

در قرارداد بین‌المللی، فقط «کجا دعوا کنیم» مهم نیست

یک قرارداد حرفه‌ای باید زنجیره کامل حل اختلاف را در نظر بگیرد:

قانون حاکم چیست؟
مرجع حل اختلاف چیست؟
اگر داوری است، کدام نهاد یا چه قواعدی؟
مقر داوری کجاست؟
زبان رسیدگی چیست؟
رأی یا حکم کجا باید اجرا شود؟
دارایی‌های طرف مقابل در کدام کشور قرار دارد؟

وقتی این پرسش‌ها در کنار یکدیگر بررسی شوند، تازه می‌توان درباره مناسب‌بودن دادگاه یا داوری تصمیم گرفت.

12 / چک‌لیست پیش از امضا

قبل از امضای قرارداد، این چک‌لیست را بررسی کنید

اگر به عنوان صاحب کسب‌وکار در حال امضای یک قرارداد بین‌المللی هستید، پیش از امضا حداقل این موارد را بررسی کنید:

۱آیا دادگاه انتخاب شده یا داوری؟
۲در صورت انتخاب دادگاه، صلاحیت دادگاه دقیقاً چگونه تعیین شده است؟
۳در صورت انتخاب داوری، نهاد داوری یا قواعد داوری مشخص شده است؟
۴مقر داوری کجاست؟
۵قانون حاکم بر قرارداد چیست؟
۶زبان رسیدگی چیست؟
۷نتیجه اختلاف در کدام کشور باید اجرا شود؟
۸دارایی‌های طرف مقابل در کدام کشور قرار دارند؟
۹هزینه تقریبی و زمان احتمالی رسیدگی چقدر است؟
۱۰آیا متن شرط حل اختلاف به اندازه کافی دقیق و قابل اجرا تنظیم شده است؟

اگر پاسخ بعضی از این پرسش‌ها برای شما روشن نیست، بهتر است قبل از امضای قرارداد آنها را بررسی کنید، نه بعد از اینکه اختلاف ایجاد شد.

جمع‌بندی

جمع‌بندی؛ دادگاه یا داوری؟

پاسخ حرفه‌ای این نیست که:

«داوری همیشه بهتر است.»

و نه اینکه:

«دادگاه همیشه مطمئن‌تر است.»

هر دو ابزار، مزایا و محدودیت‌های خود را دارند.

در قراردادهای بین‌المللی، داوری می‌تواند به دلیل انعطاف‌پذیری، امکان طراحی فرایند رسیدگی و وجود چارچوب گسترده‌ای برای شناسایی و اجرای آرای خارجی، گزینه مهمی باشد.

از طرف دیگر، دادگاه ممکن است در بعضی معاملات، به دلیل ارتباط نزدیک قرارداد با یک کشور مشخص، ساختار قضایی موجود یا ملاحظات اقتصادی و اجرایی، گزینه منطقی‌تری باشد.

پرسش‌هایی که پیش از امضا باید روشن شوند
۰۱ چه قانونی حاکم است؟ ۰۲ چه مرجعی رسیدگی می‌کند؟ ۰۳ کجا رسیدگی می‌شود؟ ۰۴ نتیجه در نهایت در کجا باید اجرا شود؟

توصیه من به عنوان وکیل این است که هنگام تنظیم قرارداد بین‌المللی، مسئله حل اختلاف را صرفاً به یک جمله کلی درباره «دادگاه» یا «داوری» محدود نکنید. زیرا در یک قرارداد بین‌المللی، انتخاب مرجع حل اختلاف فقط انتخاب محل دعوا نیست؛ بخشی از طراحی ریسک حقوقی معامله است.

و شاید مهم‌ترین توصیه همین باشد: یک قرارداد خوب فقط نمی‌گوید اگر همه‌چیز خوب پیش رفت چه اتفاقی می‌افتد؛ باید از قبل برای روزی که همه‌چیز خوب پیش نمی‌رود نیز راه‌حل داشته باشد.