قرارداد با شرکت خارجی فقط یک متن برای امضا نیست؛ یک رابطه حقوقی فرامرزی است که می‌تواند در زمان اختلاف، پای چند کشور، چند قانون و حتی چند نظام قضایی یا داوری را به میان بکشد. در این مقاله، مهم‌ترین اشتباهاتی را بررسی می‌کنیم که ممکن است یک قرارداد تجاری را از یک فرصت به یک ریسک جدی تبدیل کند.

!
توصیه وکیل

در قرارداد خارجی، آنچه امروز امضا می‌کنید ممکن است سال‌ها بعد در یک کشور دیگر علیه یا به نفع شما مورد استناد قرار گیرد. به همین دلیل، قبل از امضا باید هم متن قرارداد و هم مسیر احتمالی اجرای حق را بررسی کرد.

01 / مکاتبات تجاری

اعتماد بیش از حد به ایمیل و مکاتبات تجاری

یکی از رایج‌ترین اشتباهات این است که طرف ایرانی تصور می‌کند توافقات انجام‌شده در ایمیل، واتساپ یا سایر مکاتبات تجاری، همان قرارداد نهایی هستند یا می‌توانند همه اختلافات آینده را حل کنند.

ممکن است طرف خارجی در ایمیل درباره قیمت، زمان تحویل، تخفیف یا جبران خسارت وعده‌ای بدهد، اما در قرارداد اصلی هیچ اشاره‌ای به آن نشود یا حتی متن قرارداد شرایط متفاوتی ایجاد کند.

نمونهWe will deliver the goods within 30 days.

در چنین وضعیتی، باید دید کدام سند در نهایت قرارداد محسوب می‌شود و در صورت تعارض، کدام متن بر دیگری مقدم است.

ایمیل‌ها و مکاتبات تجاری ممکن است در بسیاری از اختلافات به عنوان دلیل مورد بررسی قرار گیرند، اما این موضوع به معنای آن نیست که هر وعده یا اظهار تجاری در ایمیل، همان اثر حقوقی یک شرط قراردادی روشن و نهایی را دارد.

توصیه وکیل: توافقات اساسی مانند قیمت، مدت، موضوع تعهد، شرایط پرداخت، خسارت، فسخ، قانون حاکم و حل اختلاف را به مکاتبات پراکنده محدود نکنید.

02 / شخصیت حقوقی

امضای قرارداد بدون بررسی اینکه طرف مقابل واقعاً چه شرکتی است

صرف مذاکره با یک برند مشهور یا یک مدیر حرفه‌ای به این معنا نیست که شخصیت حقوقی دقیق طرف قرارداد را به‌درستی شناسایی کرده‌اید.

ممکن است نام تجاری شرکت با نام ثبت‌شده آن متفاوت باشد، شرکت دارای چند شعبه یا شرکت تابعه باشد، یا قراردادی با شرکتی امضا شود که دارایی قابل توجهی ندارد، در حالی که طرف ایرانی تصور می‌کند با شرکت مادر قرارداد بسته است.

همچنین باید مشخص شود شخصی که قرارداد را امضا می‌کند، صلاحیت و اختیار قانونی لازم برای امضای آن را دارد یا خیر.

اشتباه رایج: اعتماد به سربرگ شرکت، کارت ویزیت یا عنوان مدیر بدون بررسی شخصیت حقوقی و اختیار امضاکننده.

توصیه حقوقی: اطلاعات ثبتی شرکت، شماره ثبت، کشور محل ثبت، نشانی قانونی، نام مدیر یا نماینده و حدود اختیار او را بررسی کنید.

03 / ترجمه

ترجمه ناقص یا ترجمه‌ای که از نظر حقوقی دقیق نیست

یکی از خطرناک‌ترین مشکلات قراردادهای بین‌المللی، ترجمه است. بسیاری از تجار قرارداد انگلیسی را برای ترجمه می‌فرستند، اما مترجم صرفاً معنای لغات را ترجمه می‌کند و با اصطلاحات حقوقی و آثار قراردادی آنها آشنایی کافی ندارد.

تفاوت میان اصطلاحاتی مانند shall، may، must، reasonable efforts، best efforts، material breach، termination، indemnity، liability و limitation of liability می‌تواند از نظر قراردادی مهم باشد.

Material BreachIndemnityLimitation of Liability

گاهی یک عبارت در زبان عمومی معنای مشخصی دارد، اما در یک قرارداد حقوقی آثار متفاوتی پیدا می‌کند.

اشتباه رایج: این تصور که «ترجمه فارسی قرارداد را خواندم، پس دقیقاً می‌دانم چه چیزی را امضا کرده‌ام.»

توصیه وکیل: در قراردادهای مهم، متن اصلی، ترجمه و آثار حقوقی شروط مهم باید با یکدیگر تطبیق داده شوند.

04 / زبان قرارداد

مشخص نکردن زبان حاکم قرارداد

اگر قرارداد به دو یا چند زبان تنظیم شده باشد، باید مشخص شود در صورت تعارض میان دو متن، کدام نسخه ملاک است.

نمونهIn case of any inconsistency between the two versions, the English version shall prevail.

ممکن است طرف ایرانی قراردادی را بر اساس ترجمه فارسی بخواند، اما در زمان اختلاف، طرف مقابل به نسخه انگلیسی استناد کند.

در قراردادهای دو زبانه، زبان حاکم باید صریح، روشن و بدون ابهام تعیین شود.

05 / قانون حاکم

مشخص نکردن قانون حاکم

یکی از جدی‌ترین اشتباهات در قرارداد بین‌المللی این است که طرفین درباره اینکه کدام قانون بر قرارداد حکومت می‌کند تصمیم روشنی نگرفته‌اند.

ممکن است قرارداد میان یک شرکت ایرانی و یک شرکت خارجی منعقد شود، کالا در کشور دیگری تحویل شود، پرداخت از کشور ثالث انجام شود و اختلاف نیز در کشور دیگری مطرح شود.

قانون حاکم می‌تواند بر تفسیر قرارداد، آثار نقض تعهد، مسئولیت و بسیاری از مسائل قراردادی اثرگذار باشد.

نمونهThis Agreement shall be governed by and construed in accordance with the laws of ...

انتخاب قانون حاکم یک تصمیم حقوقی است، نه یک انتخاب تزئینی.

06 / حل اختلاف

مشخص نکردن مرجع حل اختلاف

یکی از پرهزینه‌ترین اشتباهات در قراردادهای بین‌المللی، بی‌توجهی به بند حل اختلاف است.

عبارتی مانند:

نمونهThe parties shall negotiate in good faith to resolve any dispute.

صرفاً یک سازوکار مذاکره را نشان می‌دهد و لزوماً تکلیف مرحله بعد را روشن نمی‌کند.

دادگاه صالح کدام کشور است؟
یا اختلاف باید به داوری ارجاع شود؟
اگر داوری است، کجا انجام می‌شود؟
چه نهادی داوری را اداره می‌کند؟
تعداد داوران و شیوه انتخاب آنها چیست؟
زبان و قواعد داوری چیست؟

توصیه وکیل: بند حل اختلاف باید روشن، کامل و قابل اجرا باشد تا خودِ این بند در زمان اختلاف تبدیل به یک اختلاف جدید نشود.

07 / تفکیک دو مفهوم

اشتباه گرفتن قانون حاکم با دادگاه صالح

برخی تصور می‌کنند اگر در قرارداد نوشته شود:

Governing Law: English Law

پس دعوا حتماً باید در دادگاه انگلستان مطرح شود. این برداشت درست نیست.

قانون حاکم با مرجع حل اختلاف یکی نیست. ممکن است طرفین قانون یک کشور را برای قرارداد انتخاب کنند، اما دادگاه یا مقر داوری در کشور دیگری باشد.

قانون حاکم می‌گوید قرارداد از منظر حقوقی با چه قانونی سنجیده می‌شود؛ مرجع حل اختلاف می‌گوید اختلاف نزد چه مرجعی رسیدگی خواهد شد.
08 / داوری

انتخاب داوری بدون توجه به مقر داوری

بعضی طرفین فکر می‌کنند فقط نوشتن کلمه Arbitration کافی است؛ اما یکی از مسائل مهم، تعیین Seat of Arbitration یا مقر حقوقی داوری است.

مقر داوری صرفاً محل برگزاری جلسه نیست و انتخاب آن می‌تواند بر نقش دادگاه‌های کشور مقر، برخی مسائل شکلی و اعتراض یا ابطال رأی اثرگذار باشد.

نمونهSeat of Arbitration: London

بنابراین مقر داوری را فقط به دلیل مشهور بودن یک شهر یا کشور انتخاب نکنید.

سؤال مهم: اگر رأی صادر شد، در کجا باید اجرا شود و دارایی طرف مقابل کجاست؟

09 / اجرا

بی‌توجهی به محل واقعی دارایی‌های شرکت خارجی

گاهی طرف ایرانی برای گرفتن حکم یا رأی بسیار خوب اقدام می‌کند، اما بعد متوجه می‌شود طرف مقابل دارایی قابل توجهی در محل صدور حکم ندارد.

در دعوای بین‌المللی باید از ابتدا به این سؤال فکر کرد:

اگر من برنده شدم، از کجا می‌توانم پولم را وصول کنم؟
حساب‌های بانکی
املاک و دارایی‌ها
شرکت مادر
شرکت‌های تابعه
کشور محل فعالیت
کشور محل دارایی

تحلیل قابلیت اجرای رأی باید از زمان تنظیم قرارداد آغاز شود، نه بعد از پایان دعوا.

10 / قرارداد استاندارد

امضای قراردادی که «استاندارد شرکت» معرفی شده است

یکی از جملاتی که باید نسبت به آن احتیاط کرد این است: «این فقط فرم استاندارد قرارداد شرکت ماست.»

استاندارد بودن قرارداد از نظر طرف مقابل، به معنای مناسب بودن آن برای شما نیست.

مسئولیت طرف مقابل محدود شده است؟
حق فسخ یک‌طرفه وجود دارد؟
مهلت اعتراض کوتاه است؟
خسارت شما محدود شده است؟
مرجع حل اختلاف برای شما مناسب است؟
قانون حاکم با منافع شما سازگار است؟

توصیه وکیل: قرارداد را بر اساس اینکه «فرمت معمول شرکت است» امضا نکنید؛ بررسی کنید این قرارداد چه حقوقی به شما می‌دهد و چه محدودیت‌هایی برای شما ایجاد می‌کند.

11 / مسئولیت

بی‌توجهی به بند Limitation of Liability

بسیاری از افراد هنگام امضای قرارداد به مبلغ اصلی توجه می‌کنند، اما بند محدودیت مسئولیت را با دقت نمی‌خوانند.

نمونهThe total liability of the Seller shall not exceed USD 50,000.

ممکن است مسئولیت قراردادی طرف مقابل تحت شرایط خاصی محدود شده باشد. اینکه این بند معتبر است و چه استثناهایی دارد، به متن قرارداد و قانون حاکم بستگی دارد.

نکته مهم: وجود چنین بندی می‌تواند تأثیر مستقیمی بر میزان واقعی خسارتی داشته باشد که در آینده قابل مطالبه است.

12 / پایان قرارداد

بی‌توجهی به شرط فسخ و خاتمه قرارداد

بسیاری فقط به شروع قرارداد فکر می‌کنند، اما سؤال مهم این است: اگر طرف مقابل قرارداد را نقض کرد، چگونه از قرارداد خارج شویم؟

آیا اخطار قبلی لازم است؟
مهلت رفع تخلف چقدر است؟
فسخ فوری ممکن است؟
تکلیف وجوه پرداخت‌شده چیست؟
تکلیف کالا و اسناد چیست؟
تعهدات پس از خاتمه باقی می‌ماند؟
13 / فورس‌ماژور

بی‌توجهی به Force Majeure

جنگ، تحریم، محدودیت‌های دولتی، اختلال در حمل‌ونقل، بلایای طبیعی یا تغییرات اساسی مقررات ممکن است بر اجرای قرارداد اثر بگذارند.

اما صرفاً وجود کلمه Force Majeure در قرارداد کافی نیست.

باید مشخص شود چه حوادثی مشمول این عنوان‌اند، طرف متأثر چه تکلیفی دارد، آیا باید فوراً اطلاع دهد، تعهدات تا چه مدت تعلیق می‌شوند و در صورت طولانی شدن وضعیت چه اثری بر ادامه قرارداد خواهد داشت.

14 / ادله

حفظ نکردن اسناد و مدارک معامله

وقتی اختلاف ایجاد می‌شود، ممکن است ناگهان مشخص شود که بخش قابل توجهی از اسناد معامله در اختیار طرفین نیست.

پیش‌فاکتور و سفارش خرید
فاکتور و اسناد پرداخت
بارنامه و اسناد حمل
ایمیل‌ها و مکاتبات
گزارش‌های بازرسی
اخطارهای قراردادی

توصیه وکیل: از ابتدای رابطه تجاری، یک پرونده اسنادی منظم برای معامله ایجاد کنید. گاهی یک ایمیل یا سند قدیمی می‌تواند در اثبات ادعای یکی از طرفین نقش مهمی داشته باشد.

چک‌لیست عملی

قبل از امضای قرارداد با شرکت خارجی این موارد را بررسی کنید

چک‌لیست پیش از امضا
۰۱ هویت و شخصیت حقوقی دقیق طرف خارجی ۰۲ اختیار قانونی شخص امضاکننده ۰۳ موضوع و دامنه دقیق تعهدات ۰۴ قیمت، ارز و شرایط پرداخت ۰۵ قانون حاکم بر قرارداد ۰۶ مرجع حل اختلاف ۰۷ مقر داوری در صورت انتخاب داوری ۰۸ قابلیت اجرای حکم یا رأی ۰۹ زبان حاکم قرارداد ۱۰ شرایط فسخ و خاتمه ۱۱ خسارت و محدودیت مسئولیت ۱۲ فورس‌ماژور ۱۳ تعهدات محرمانگی و تعهدات پس از خاتمه ۱۴ حفظ و نگهداری اسناد و مکاتبات
جمع‌بندی

در قرارداد خارجی، روز اختلاف را از روز امضا فراموش نکنید

قرارداد با شرکت خارجی می‌تواند فرصت بسیار خوبی برای توسعه تجارت باشد، اما در عین حال می‌تواند ریسک حقوقی بیشتری نسبت به یک قرارداد داخلی ایجاد کند.

اعتماد به ایمیل و وعده‌های شفاهی، ترجمه ناقص، بررسی نکردن شخصیت حقوقی طرف مقابل، مشخص نکردن قانون حاکم، بی‌توجهی به مرجع حل اختلاف، انتخاب نامناسب مقر داوری، نادیده گرفتن محل دارایی‌های طرف مقابل و امضای «فرم استاندارد» شرکت بدون بررسی، تنها بخشی از اشتباهاتی هستند که ممکن است در زمان اختلاف هزینه سنگینی ایجاد کنند.

هدف از بررسی قرارداد این نیست که صرفاً ایرادهای نگارشی آن پیدا شود؛ هدف این است که مشخص شود اگر همه‌چیز بد پیش برود، قرارداد تا چه اندازه می‌تواند از حقوق شما حمایت کند.

در تجارت بین‌الملل، قرارداد خوب قراردادی نیست که فقط در روز امضا حرفه‌ای به نظر برسد؛ قرارداد خوب قراردادی است که در روز اختلاف نیز بتواند از حقوق شما دفاع کند.